12 Ağustos 1915’te Anafartalar’da saldırıya geçen İngiliz Norfolk Alayı’nın taburundan yüzlerce asker geri dönmedi. Sonradan doğan “buluta girip kaybolan tabur” efsanesi gerçeği uzun yıllar gölgeledi.
Azmak Mezarlığı, Gelibolu Yarımadası, 2006. Fotoğraf: Jll, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Olay: Bir savaş birliğinin “kayboluşu” ve doğan efsane
Yer ve tarih: Anafartalar (Suvla), Çanakkale. 12 Ağustos 1915.
Olayın özeti:
12 Ağustos 1915 öğleden sonra İngiliz 163. Tugayı, Anafartalar’daki Osmanlı mevzilerine saldırdı. Tugayda Norfolk Alayı’nın 1/5. Taburu da vardı. Taburun içinde, Kral’ın Sandringham malikânesinde çalışanlardan kurulan ve “Sandringham Bölüğü” diye anılan birlik bulunuyordu. Saldırı sırasında çalılıklar alev aldı, birlikler birbirinden koptu ve Norfolk askerlerinin bir kısmı Osmanlı hattının gerisine kadar ilerledi.
Seferî kuvvetler komutanı General Ian Hamilton raporunda olayı “çok gizemli bir şey” diye anlattı. Albayın 16 subay ve 250 askerle ilerlemeye devam ettiğini, ormanlık alana daldıklarını ve “hiçbirinin geri dönmediğini” yazdı. Tabur günlüğü kaybı 22 subay ve yaklaşık 350 asker olarak kaydetti; sonraki hesaplar sayının bundan düşük olduğunu gösteriyor. Osmanlı kaynaklarına göre saldırı, 36. Alay’ın iki yedek bölüğünün süngü hücumuyla durduruldu.
Savaştan sonra, 1919’da İngiliz Mezar Kayıt Birimi bölgede yaklaşık 180 asker kalıntısı buldu. Bunların 122’si omuz işaretlerinden Norfolk askeri olarak tanındı, ancak yalnızca ikisinin kimliği belirlenebildi. Kalıntılar yaklaşık bir kilometrekarelik bir alana dağılmıştı. Bir Türk çiftçi, çiftliğinde bulduğu İngiliz askerlerinin cesetlerini bir dereye attığını anlattı. Kalıntılar Azmak Mezarlığı’na taşındı; mezarlıkta 12 Ağustos 1915’te ölen ve kimliği belirlenemeyen 114 Norfolk askeri yatıyor. Mezarı bilinmeyenlerin adları Seddülbahir’deki Helles Anıtı’nda yazılı.
Efsane ve açık sorular:
1965’te, Gelibolu çıkarmasının 50. yıl dönümünde, üç Yeni Zelandalı gazi imzaladıkları bir beyanla bir İngiliz taburunun Hill 60 olarak bilinen tepe yakınında somun biçimli bir buluta girdiğini, bulut yükseldiğinde askerlerin ortadan kaybolduğunu iddia etti. Askerlik kayıtları, gazilerden ikisinin iddia edilen tarihte Gelibolu’da bulunmadığını gösteriyor. Beyandaki tarih, yer ve birlik adı da gerçek olayla uyuşmuyor. Tarihçiler bu hikâyeyi efsane olarak kabul ediyor.
Askerlerin esir alındıktan sonra öldürüldüğüne dair iddialar da dile getirildi. 1999’da BBC’de yayımlanan “All the King’s Men” adlı dizi bu iddiayı işledi. Türkiye’nin Londra Büyükelçisi diziye itiraz etti, birliğin komutanlarından Yüzbaşı Frank Beck’in torunu da bu sonun bir kanıta dayanmadığını söyledi. Imperial War Museums’a göre bu iddiaları destekleyen bir kanıt yok. Askerlerin son anlarının nasıl geçtiği bugün de tam olarak bilinmiyor.
Kaynaklar: